Jet-lag’i Bile Özlüyoruz

1707

Kıtalararası uçanların kâbusudur: Uçak yolculuğu 3 saat dilimini aşınca, vücut allak bullak olur. İnsan kendini çok halsiz hisseder. Uyku düzeni bozulur, kimilerinin bağırsak sorunları olur. Hatta insan asabileşir. Tıp dilinde ‘sirkadiyen ritm bozukluğu’ dense de, biz bu fenomeni İngilizce adıyla jet-lag diye biliyoruz.

Bir gün size, “Dünyaya bir virüs yayılacak, özgürce seyahat edemeyeceğiz, o kadar ki… jet-lag olduğumuz günleri bile özleyeceğiz” deselerdi, inanır mıydınız? Ama özlüyoruz. Tabii bu arada işi sebebiyle bütün zorluklarına ve risklerine rağmen ömrü uçakta geçenler var hâlâ. Ama o seyahat günleri yine gelecek. Bu nedenle gelin biz o günler yarın başlayacakmış gibi şu jet-lag konusunu bir kez daha masaya yatıralım. 

İyi haber: Jet-lag insan organizması için tehlike teşkil etmez. Kötü haber: Eğer bir tatil söz konusu ise, birkaç gün tadını fena kaçırabilir. Onun için, özellikle Uzak Doğu ülkelerine seyahat edenlerin (ki son yıllarda özellikle Çin, iş insanları için komşu kapısı oldu) bu kâbusla başa çıkmayı öğrenmesinde yarar var. Buyurun, size uzmanlardan birkaç öneri.

Doğuya veya batıya seyahat öncesi alıştırma yapın

Son kez New York’tan döndüğünüzde bir sorun çıkmadı da, Şangay dönüşü 48 saat kendinize gelemediniz değil mi? Normaldir, çünkü “saat farkının metabolizmaya etkisi, doğuya giderken faklı, batıya giderken farklı” diyor tıp dünyası. Çünkü sirkadiyen ritmi (uyku ritmini) öne almak, ertelemekten daha zormuş. Yani, uykusuzlukla mücadele etmek, uykuyla (uyuma ihtiyacıyla) mücadele etmekten daha hırpalayıcı imiş. Onun için, vücudu ağır ağır hazırlamakta yarar var, diyor doktorlar. Doğu ülkelerine seyahat edecekseniz, iki üç gün öncesinden başlayarak, geceleri bir saat erken uyuyup, sabah bir saat erken kalkın. Erken uyanmaya yardımcı olmak için doğal gün ışığından veya ışık tedavisinde kullanılan lambalardan yararlanabilirsiniz. Batı ülkelerine seyahat edecekseniz de, tabii ki, tersini yapacaksınız (yani geç uyuyup geç kalkacaksınız).

Gittiğiniz ülkenin saat dilimine uyun

Uzmanlar, uçak kalktığı anda saatinizi varacağınız yerin saatine göre ayarlayın ve gittiğiniz yerin ritmine bir an önce uymaya çalışın, diyorlar. Mesela yemek saatleriniz. Tabii uyku saatleriniz. Acıkmasanız da, gittiğiniz ülkede yemek saatiyse bir şeyler atıştırın. Uyku için de aynı şey geçerli. Akşam veya gece inecekseniz, uçuş sırasında fazla uyumamaya gayret edin. Aksine, sabah saatlerinde varacaksanız, uçakta iyice uyumaya çalışın ki, gittiğiniz ülkede geceye kadar dayanabilin. Ancak dikkat: Eğer seyahatiniz 3 günden az sürecekse, tam tersi, saatinizi değiştirmeyin, bırakın Türkiye saatini göstersin ve gittiğiniz ülkenin saat dilimiyle senkronize olmaktan kaçının. Yemek ve uyku saatleriniz için (mümkünse) Türkiye’deki alışkanlıklarınıza sadık kalın.

Uçuş sırasında beslenmeye dikkat

Bu arada doğru beslenmek de, jet-lag ile başa çıkmada çok önemli. Uzun uçuşlarda ağır ve zengin bir yemek, zaten sıkıntı yaşayacak olan vücudun işini daha da zorlaştıracaktır. Çünkü atmosfer basıncındaki değişiklik (koltuklar ne kadar rahat da olsa) saatlerce biçimsiz oturma ile bir araya gelince hazım güçleşir, uyku dengeniz bozulur, vücut su kaybeder. Onun için (yandaki koltukta oturanları rahatsız edip sık sık tuvalete gitmek pahasına) bol bol su içmekte (10 saatlik bir uçuşta 2 litre) ve seyahat çorabı giymekte fayda var (daha az yorulacaksınız). Tabii ki ideali hareket etmek hatta spor yapmak. 10 saat uçtuktan sonra spor ayakkabılarını giyip koşmak saçmalık gibi görünse de, doktorlar “bacaklarını açmanın, vücudu canlandırmanın ve saat farkının etkisini azaltmanın en iyi yolu bu” diyorlar. Burada da doğu-batı farkı söz konusu. Eğer, mesela Singapur’a uçtuysanız, uyanmak için gün ışığından faydalanarak sabah spor yapın. Yok eğer Boston’a uçtuysanız, uyku saatinizi geciktirmek için öğleden sonra, hatta akşam spor yapmak tercih edilmeli.

İlaçtan kaçının ve dönüşü son ana bırakmayın

Uzmanların hepsi aynı şeyi söylüyorlar: Jet-lag’den kurtulmanın en iyi ve en sağlıklı yolu ‘gün ışığı + spor + doğru beslenme’. Uyku ilacına ve (uyku hormonu) melatonine yüklenmek değil. Eğer çok ciddi uyku sıkıntısı çekiyorsanız, bir uzmana başvurun. Ve bu arada, Phuket’in muhteşem kumsallarından son ana kadar yararlanmak için dönüş biletinizi Pazar akşamına alıp da, pazartesi sabah patronla bütçe toplantısına girmeyi planlıyorsanız… Yani, tabii siz bilirsiniz de, biraz sıkıntı olabilir. 24 hatta 48 saat erken dönüp işe başlamadan jet-lag’i atlatmak daha bir akıllıca sanki.