Dün konu Nobel Ödülleri’nden açılmıştı. Sohbeti bu günde devam ettirelim, biraz hafızamızı tazeleyelim; hatta turizmmuhabiri.com yazarları arasında eski meslektaşım, kadim dostum Ateş Çelik varken bize halt etmek düşer ama biraz da konunun magazinini yaparız belki, demiştim.
Bildiğiniz gibi Nobel Ödülleri “İnsanlığa büyük hizmetleri olmuş insanları mükâfatlandırmak ve teşvik etmek” maksadıyla 1895 yılında İsveçli iş adamı Alfred Nobel tarafından ihdas edildi. Nobel’in, icat ettiği ve üretip sattığı dinamitin binlerce, on birlerce insanın ölümüne sebep olmasından büyük azap duyduğu, onun için muhteşem servetini böyle bir hayır işine vakfettiği söylenir. Bu kararda bir gazeteci meslektaşımın hatasının da payı vardır: Alfred Nobel’in kardeşi Ludvig 1888’de öldüğünde, bir Fransız gazeteci ölenin Alfred olduğunu zannederek ondan “ölüm tüccarı” diye bahseder. Bu da ünlü iş adamının çok ağırına gider ve kararında etkili olur.
Toplam 83 ülke
İsveç Akademisi bugün 6 dalda ödül vermektedir: Fizik, Kimya, Tıp, Edebiyat, Barış ve Ekonomi. Bu ödüller bugüne kadar 83 ülkeye gitmiştir. Birinci sırada 428 ödülle ABD gelmektedir. Sonra sırasıyla Birleşik Krallık (145), Almanya (116), Fransa (79) ve İsveç (34).
Bugüne kadar 3 Türk vatandaşına ödül verilmiştir:
2006’da Orhan PAMUK (Edebiyat)
2015’te Aziz SANCAR (Kimya)
2024’te Daron ACEMOĞLU (Ekonomi)
6 Türk vatandaşı ve bir kurum da ödüllere aday gösterilmiş ama ödül almamıştır:
1910’da İttihat ve Terakki Cemiyeti (Barış)
1932’de Kemal Cenap BERKSOY (Tıp)
1934’te Mustafa Kemal ATATÜRK (Barış)
1967’de İsmet İNÖNÜ (Barış)
1969’da Feza GÜRSEY (Fizik)
1970, 1971, 1972 ve 1973’te Fazıl Hüsnü DAĞLARCA (Edebiyat)
2018 ve 2020’de Garo PAYLAN (Barış)
Bu arada Nobel ödüllü 3 kişi de kayıtlara “Türkiye ile ilişkili” diye geçmiştir:
1963 Edebiyat Ödülü sahibi Yorgo SEFERİS ile 1979 Barış Ödülü sahibi “Rahibe” Teresa (Osmanlı vatandaşı olarak doğdukları için) ve 2011 Barış Ödülü sahiplerinden Yemenli Tawakkol KARMAN (2012’de TC vatandaşı olduğu için).
Ödül parasını kim ne yaptı?
Gelelim magazin ve dedikodu kısmına.
Ödül sahiplerine 18 karat altın madalyanın yanı sıra 11 milyon İsveç kronu (yaklaşık 55 milyon TL) gibi tatlı bir para ödülü de verilmektedir. Ödül birden çok aday arasında paylaştırılırsa, para ödülü de bölüştürülmektedir.
Peki bu ödülü kazananlar bu parayı ne yaparlar? Mesela bu ödüllerin en ünlü sahiplerinden Marie (Fizik ve kimya ödülü) ve Pierre Curie (Fizik ödülü) kazandıkları parayı tamamen araştırmalarını sürdürmek için harcamışlardır.
Kimileri bu parayla (hayır işleri yapmak üzere) vakıf kurmuşlardır.
2009 Barış Ödülü sahibi eski ABD Başkanı Barack Obama parayı on farklı NGO’ya pay etmiştir. Tıpkı 2012 Barış Ödülü sahibi Avrupa Birliği gibi. Muhalif Rus gazeteci Dmitry Muratov madalyasını açık artırmada satmış, yaptığı kampanyayla 95 milyon Avro toplamış ve parayı sığınmacı Ukraynalı çocuklar için kullanmıştır.
Birçok ödül sahibi de parayı çatır çatır yemiştir tabii ki.
Mesela nükleer biyoloji uzmanı Prof. Philip Sharp bir villa satın almış, ödülün diğer sahibi Richard Robert ise evine devasa bir kriket sahası inşa ettirmiştir.
Doktor Paul Nurse kendine muhteşem bir motosiklet aldı denir.
Para ikramiyesini almayan tek ödül sahibi (benim bildiğim kadarıyla) 2016 Nobel Edebiyat Ödülünü kazanan Amerikalı müzisyen ve söz yazarı Bob Dylan’dır.